प्राइमरी निर्देशिका

अमेरिकी प्राइमरी प्रणालीबाट प्रेरित नमुना निर्देशिका। यो निर्देशिका छलफल र डेमो प्रयोजनका लागि तयार गरिएको नमुना हो, कानुनी दस्तावेज होइन।

१. परिचय (Introduction)

अमेरिकामा डेमोक्र्याटिक र रिपब्लिकन पार्टीले राष्ट्रपति, गभर्नर, मेयर र स्थानीय पदका उम्मेदवार छान्न पार्टीभित्र छुट्टै निर्वाचन गर्छन्, जसलाई प्राइमरी (Primary) भनिन्छ। प्राइमरीमा विजयी हुने व्यक्ति नै आम निर्वाचनमा पार्टीको आधिकारिक उम्मेदवार (Nominee) बन्छन्।

नेपालमा दलहरूले स्थानीय तहका उम्मेदवार प्रायः नेतृत्वको निर्णय वा सहमतिबाट छान्छन्, जसले गर्दा टिकट विवाद र गुटबन्दी बढ्ने गरेको छ। यो निर्देशिकाले पार्टीका दर्तावाल सदस्यहरूले गोप्य मतदानबाट स्थानीय तहका उम्मेदवार छान्ने पारदर्शी प्रक्रियाको नमुना प्रस्तुत गर्छ।

२. उद्देश्य (Purpose)

• उम्मेदवार छनोटमा पारदर्शिता र सदस्य सहभागिता बढाउने
• योग्य र जनतामाझ लोकप्रिय उम्मेदवार छान्ने
• टिकट विवाद र गुटबन्दी घटाउने
• महिला, दलित र सीमान्तकृत समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने

३. प्राइमरीका प्रकार (Types of Primary)

• बन्द प्राइमरी (Closed Primary): पार्टीका दर्तावाल सक्रिय सदस्य मात्र मतदान गर्न पाउने। सिफारिस गरिएको, नेपालको सन्दर्भमा यही उपयुक्त हुन्छ।
• खुला प्राइमरी (Open Primary): पार्टी समर्थक वा सर्वसाधारण मतदाता पनि सहभागी हुन पाउने।
• अर्ध-बन्द प्राइमरी (Semi-closed Primary): सदस्यबाहेक दलगत आबद्धता नभएका स्वतन्त्र समर्थकलाई पनि अनुमति दिने।

४. मतदाता योग्यता (Voter Eligibility)

• नेपाली नागरिक भई १८ वर्ष उमेर पूरा गरेको
• सम्बन्धित नगरपालिका वा गाउँपालिकामा बसोबास गरेको
• पार्टीको सक्रिय सदस्यता लिएको र नवीकरण गरेको
• प्राइमरी मतदाता नामावलीमा नाम दर्ता भएको
• एक व्यक्ति, एक मत (One person, one vote)

५. उम्मेदवार योग्यता (Candidate Eligibility)

• नेपालको संविधान र स्थानीय तह निर्वाचन ऐन, २०७३ बमोजिम अयोग्य नठहरिएको
• सम्बन्धित स्थानीय तहमा बसोबास गरेको
• पार्टीको सक्रिय सदस्यता न्यूनतम १ वर्ष पूरा गरेको
• भ्रष्टाचार वा गम्भीर फौजदारी कसुरमा सजाय पाएको व्यक्ति अयोग्य हुने

६. मनोनयन दर्ता (Nomination Filing)

अमेरिकी प्राइमरीमा जस्तै उम्मेदवारले तोकिएको समयसीमाभित्र औपचारिक मनोनयन दर्ता गर्नुपर्छ:

• मनोनयन फारम (Nomination form) र तोकिएको दस्तुर बुझाउने (फिर्ता हुने धरौटी राख्न सकिने)
• समर्थक हस्ताक्षर (Signatures): वडा अध्यक्षका लागि सो वडाका कम्तीमा २५ जना सक्रिय सदस्य; नगर प्रमुख वा उपप्रमुखका लागि कम्तीमा १०० जना
• समयसीमा (Filing deadline): मतदान मितिभन्दा कम्तीमा ४५ दिनअघि
• दरखास्त छानबिन गरी अन्तिम उम्मेदवार सूची सार्वजनिक गर्ने

७. समावेशी प्रतिनिधित्व (Inclusive Representation)

नेपालको कानुनी व्यवस्थाअनुसार प्राइमरीमै समावेशिता सुनिश्चित गर्ने:

• वडा सदस्यका ४ सिटमध्ये कम्तीमा २ महिला, जसमध्ये १ दलित महिला अनिवार्य हुने भएकाले ती कोटा सिटमा छुट्टै प्रतिस्पर्धा गराउने
• नगर प्रमुख र उपप्रमुखको जोडीमा कम्तीमा १ जना महिला अनिवार्य हुने भएकाले दुवै पदको नतिजा सँगै हेरेर अन्तिम टिकट मिलाउने
• अन्तिम उम्मेदवार सूचीमा समावेशी समूहको प्रतिनिधित्व अनिवार्य गर्ने

८. प्रचारप्रसार र आचारसंहिता (Campaign and Code of Conduct)

• खर्च सीमा (Spending limit): पदअनुसार अधिकतम खर्च तोक्ने, सबै उम्मेदवारले खर्च विवरण बुझाउनुपर्ने
• मत किन्ने, धम्क्याउने, जातीय वा धार्मिक विद्वेष फैलाउने कार्य पूर्ण निषेध
• उम्मेदवार बहस (Candidate debate): नगर प्रमुख र उपप्रमुखका उम्मेदवारबीच सार्वजनिक बहस गराउने
• पार्टीका सञ्चार माध्यममा सबै उम्मेदवारलाई समान अवसर दिने

९. मतदान प्रक्रिया (Voting Process)

• गोप्य मतदान (Secret ballot)
• प्रत्येक पदका लागि एक मत (एकल-सिट दौडमा एक उम्मेदवार मात्र छान्ने)
• बहु-सिट दौड (Multi-seat race) मा मतदाताले सिट सङ्ख्यासम्म उम्मेदवार छान्न सक्छन् (जस्तै: वडा सदस्य खुला, २ सिटमा २ जनासम्म)
• मतदाता परिचयपत्र र नामावली रुजु गरी मात्र मत खसाल्न दिने
• मतदान केन्द्रमा वा सुरक्षित विद्युतीय प्रणालीबाट मतदान

१०. मतगणना र विजेता (Counting and Winner)

• सबैभन्दा बढी मत ल्याउने उम्मेदवार विजयी (Plurality)
• वैकल्पिक नियम: कुनै उम्मेदवारले ५० प्रतिशतभन्दा बढी मत नल्याएमा शीर्ष २ उम्मेदवारबीच दोस्रो चरणको मतदान (Runoff) गराउने : अमेरिकाका जर्जिया र लुइसियाना राज्यको अभ्यासबाट प्रेरित
• मतगणना उम्मेदवारका प्रतिनिधि र पर्यवेक्षकको रोहबरमा गर्ने

११. नतिजा र मनोनयन (Results and Nomination)

• प्रत्येक पदमा विजयी उम्मेदवार नै आम निर्वाचनमा पार्टीको आधिकारिक उम्मेदवार (Nominee) हुने
• नतिजा सार्वजनिक रूपमा घोषणा गर्ने र मत विवरण प्रकाशन गर्ने

१२. उजुरी र विवाद समाधान (Complaints and Dispute Resolution)

• मतदान वा गणनामा चित्त नबुझे ४८ घण्टाभित्र निर्वाचन समितिमा लिखित उजुरी (Complaint) दिन सकिने
• समितिले ७ दिनभित्र निर्णय दिने; आवश्यक परे पुनःगणना (Recount) गर्ने
• समितिको निर्णय अन्तिम हुने (पार्टी विधानमा पुनरावेदनको व्यवस्था गर्न सकिने)

१३. निर्वाचन समिति (Election Committee)

• पार्टी नेतृत्वबाट स्वतन्त्र, तटस्थ ५ सदस्यीय निर्वाचन समिति गठन गर्ने
• उम्मेदवारका नातेदार वा प्रचार टोलीका सदस्य समितिमा रहन नपाउने
• स्वतन्त्र पर्यवेक्षक (Observers) लाई मतदान र गणना अवलोकनको अनुमति दिने

१४. अमेरिकी प्राइमरीबाट मुख्य सिकाइ (Key Lessons from US Primaries)

• उम्मेदवार छनोट नेतृत्वको कोठाबाट होइन, मतपेटिकाबाट: सदस्यको मतले उम्मेदवारलाई वैधता दिन्छ
• समयसीमा र समर्थक हस्ताक्षरजस्ता औपचारिकताले गम्भीर उम्मेदवार मात्र मैदानमा ल्याउँछ
• उम्मेदवार बहस (Debate) ले मतदातालाई तुलना गरेर छान्ने अवसर दिन्छ
• खर्च सीमा र आचारसंहिताले पैसा र पहुँचको असमानता घटाउँछ
• दोस्रो चरण (Runoff) ले विजेतालाई बहुमतको जनादेश दिन्छ